Szwedzka składnia w pigułce

szwedzka składnia

Nie raz słyszałam: “Chcę się nauczyć języka, ale bez gramatyki” i przyznam, że za każdym razem budzi to moje zdziwienie. Gramatyka to w pewnym sensie anatomia danego języka, która pokazuje jak wszystko ze sobą się łączy, co wynika z czego i jak z chaosu pojedyczych klocków można zbudowac wieżę “aż do nieba”.

Jedną z ważniejszych gramatycznych kwestii w nauce jezyka szwedzkiego jest składnia czyli szyk zdania. Cała pierwsza część mojego kursu języka szwedzkiego dla początkujących jest w zasadzie o składni, nawet jeśli ucząc się ze mną tego nie dostrzegliście – ja staram się Wam ją wtłaczać nawet “podprogowo”, żeby weszła w nawyk.

szwedzki online

Język szwedzki ma bardzo usystematyzowaną składnię, która wymaga od nas “pilnowania” kilku kwestii. Język szwedzki rzadko tworzy tak wielokrotnie złożone zdania jak język polski. Chcąc przekładać nasze rozbudowane słowiańskim polotem myśli 1:1 do germańskiej prostoty składni szwedzkiej, lądujemy często na mieliźnie. Wiem, bo przez cały ostatni semestr sprawdzałam prace licencjackie studentów filologii szwedzkiej. Wiem, bo sama miałam z tym problem. Wielu Polakom wydaje się, że brzmią zbyt prosto, wręcz “prostacko” po szwedzku. Myślę, że warto zmienić takie przekonanie i uzmysłowić sobie, że po szwedzku:

Szyk w zdaniu głównym (Huvudsats)

Zdania w języku szwedzkim możemy podzielić na dwie grupy: zdania główne (huvudsatser) i zdania podrzędne (bisatser). Zdania główne same w sobie niosą znaczenie i mogą występować samodzielnie. Zdania podrzędne stanowią część zdań głównych, mogą np. pełnić funkcję podmiotu albo okolicznika miejsca lub czasu. Gdyby wystąpiły samodzielnie nie miałyby sensu, czulibyśmy, że brakuje w nich jakiegoś dalszego ciągu, albo początku.

Spójrzmy na takie zdanie:

Han säger att våra känslor påverkar våra beteenden.

“Han säger” jest tutaj zdaniem głównym (pl. On mówi), “att våra känslor påverkar våra beteenden” (pl. że uczucia wpływają na nasze zachowania) to zdanie podrzędne.

W języku szwedzkim mamy również inne kryterium oddzielania “bisats” od “huvudsats”, ale do tego dojdę w części poświęconej zdaniom podrzędnym. Wróćmy do zdań głównych.

Szyk w zdaniu głównym wygląda następująco:

szyk w szwedzkim

Na pierwszym miejscu w zdaniu głównym mamy fundament i tę funkcję może pełnić zarówno podmiot jak i okolicznik czy dopełnienie, również w formie zdania podrzędnego. W tym miejscu mamy wolność wyboru i wstawiamy tam często to, co chcemy wyeksponować, podkreślić. Ta wolność kończy się w momencie, kiedy dochodzimy do miejsca drugiego – to święte miejsce czasownika w formie osobowej. Dopiero na trzecim miejscu pojawi się podmiot, jeżeli nie stoi na miejscu fundamentu. Potem partykuła przecząca “inte” lub inny tzw. “satsadverbial” czyli okolicznik zdaniowy typu “alltid”, “aldrig” ,”bara” – to z reguły jedno słowo, które mocno wpływa na znaczenie całego zdania – neguje je, osłabia, poddaje w wątpliwość lub wzmacnia. Potem dopełnienie i okolicznik.

W zdaniu głównym najważniejsze to pokazać czasownikowi jego miejsce i go pilnować:) Moje doświadczenie pokazuje, że najtrudniej pilnować Wam tego miejsca, kiedy na miejscu fundametu występuje “bisats”. Spójrzcie na grafikę. Zastanówcie się co jest tutaj fundamentem i które zdanie w związku z tym będzie poprawne:

szwedzki

Fundamentem w tym zdaniu jest “att åka skridskor”. Wg. zasady, że czasownik zajmuje święte drugie miejsce to odpowiedź A jest prawidłowa.

Zdania współrzędne

Zarówno w szwedzkim i polskim możemy w jednym zdaniu mieć dwa zdania główne połączone ze sobą spójnikiem. Wtedy traktujemy je jak zdania równorzędne i w każdym stosujemy szyk typowy dla huvudsats, tak jakby spójnika w ogóle nie było. Na grafice możecie zobaczyć najczęstsze spójniki, które łączą “två huvudsatser”.

szwedzki

Na powyższej grafice chciałabym zwrócić Waszą uwagę na dwa spójniki. Pierwsze to “för” , które oznacza “bo/ponieważ” i tutaj warto sobie zapamiętać, że po nim zawsze mamy szyk typowy dla zdania głównego. Drugim jest “så”, które jako spójnik znaczy “więc”, ale ma również inne znaczenia i może pełnić inne funkcje. Możecie spotkać np. takie zdanie jak:

Så kan du inte prata med barnen.

W taki sposób nie możesz rozmawiać z dziećmi.

Tutaj “så” jest okolicznikiem i stoi na miejscu fundamentu.

Zdanie podrzędne (Bisats)

Napisałam wcześniej, że zdanie pdorzędne to takie, które stojąc samodzielnie nie zachowuje sensu. Ale w języku szwedzkim to nie jest jedyne rozróżnienie. Język szwedzki ma takie spójniki, które nazywane są “underordnande konjunktioner” albo “bisatsinledare” (to jest w sumie moim zdaniem lepsza nazwa – “wprowadzacze bisatsu”). Wystarczy się ich nauczyć i zapamiętać, że po nich zawsze wchodzi “Bisats”.

Ale jak ten “bisats” w ogóle wygląda? Co jest w nim takiego niezwykłego? Spójrzcie na grafikę:

szwedzki bisats, szyk szwedzki, syntax

Kluczowe w składni zdania podrzędnego w szwedzkim jest pamiętanie, że zaraz po bisatsinledare wchodzi podmiot (jeśli występuje) a zaraz za nim magicznie przyklejony jest “satsadverbial” – w szczególności “inte”, którego używamy do przeczenia. Dopiero potem wchodzi czasownik w formie osobowej. Trzeba sobie wbić do głowy, że w bisats “inte” stoi przed czasownikiem. I potem już wszystko się poukłada:)

Warto też nauczyć się najpopularniejszych “bisatsinledare”:

spójniki szwedzki

Szyku zdania podrzędnego używamy również w tzw. mowie zależnej, czyli kiedy opisowo przekazujemy czyjeś słowa lub myśli, wówczas jako “bisatsinledare” służą nam zaimki pytające, “att” w znaczeniu “że” i “om” w znaczeniu “czy”. Trzeba bardzo uważać czy zaimek pytający wprowadza nam pytanie, czy wprowadza zdanie podrzędne:

Widzicie różnicę?

szyk szwedzki

Dodatkowo na grafice na dole umieściłam zaimek “som”, który również jest “bisatsinledare” , używamy go głównie w celu “dookreślenia” czy nawiązania do podmiotu lub porównywania i tłumaczymy m.in. “który”, “jaki” , “kto” lub “jak”.

To co, może spróbujecie poćwiczyć? Poniżej możecie pobrać ćwiczenia, które dostali uczetnicy webinaru o składni. W pierwszym ćwiczeniu zachęcam Was do pozaznaczania kolorami różnych części zdania i to jest świetny sposób na nauczenie się patrzenia na szwedzkie zdania “blokami”. Można wydrukować sobie jakikolwiek inny szwedzki artykuł i w taki sposób porozkładać zdania na czynniki pierwsze. To procentuje:)

Tutaj pobierzesz:

Ćwiczenia

Odpowiedzi

Powodzenia!